Waarom integriteit geen zwartwit verhaal is

(Gepubliceerd in Knack als opiniestuk op 22 januari 2026)

Waarom integriteit geen zwart-witverhaal is

De voorbije dagen laaide de verontwaardiging hoog op na berichtgeving over een deontologische fout bij de VDAB, gevolgd door het ontslag van de topman Wim Adriaens. In zulke dossiers vallen termen als “fraude”, “corruptie” en “vriendjespolitiek” vaak snel. Toch loont het om eerst te kaderen. Niet om feiten te minimaliseren, wel om zorgvuldig te onderscheiden wat er precies op het spel staat. Zonder uitspraak te doen over dit concrete dossier—waarvan veel details nog onduidelijk zijn—helpt het om regelbreuken te bekijken door minstens vier brillen: politiek, juridisch, ethisch en cultureel.

Politiek: vertrouwen en verantwoordelijkheid

Op politiek niveau draait een integriteitsdossier in de eerste plaats om vertrouwen. Burgers moeten erop kunnen rekenen dat macht en middelen niet willekeurig worden ingezet en dat procedures niet buigzaam zijn naargelang personen of relaties. Politieke verantwoordelijkheid gaat verder dan strafrechtelijke schuld: ook wanneer iets niet strafbaar blijkt, kan het politiek onhoudbaar zijn. Dat verklaart waarom dergelijke dossiers snel escaleren: de schijn van ongelijkheid of favoritisme volstaat om vertrouwen te ondergraven.

Juridisch: wat is (on)rechtmatig en wanneer is iets strafbaar?De juridische bril vraagt meer precisie. Een deontologische fout is niet automatisch een strafbaar feit, en omgekeerd. In strafrechtelijke contexten speelt vaak het element “voordeel”: soms volstaat zelfs een klein sociaal of moreel voordeel om een probleem te zien. Tegelijk krijgt transparantie in de rechtspraktijk aandacht. Wie een uitzonderingsvraag zichtbaar maakt—door ze te melden, te motiveren en ruimte te geven voor tegenspraak—creëert een belangrijke waarborg tegen willekeur. Transparantie kan zo helpen om politieke, juridische en ethische verwachtingen beter op elkaar af te stemmen.

Ethiek: goede bedoelingen kunnen toch een integriteitsprobleem zijnDe ethische bril kijkt niet alleen naar intenties, maar ook naar principes en gevolgen. In organisaties komt “goedbedoeld regelbreken” geregeld voor: mensen wijken af van regels om iemand te helpen of dienstverlening sneller of menselijker te maken. In de literatuur heet dit fenomeen prosocial rule-breaking. De intentie is hulpvaardig, maar het risico is structureel. Wie via uitzonderingen geholpen wordt, krijgt in de praktijk een vorm van voorkeursbehandeling ten opzichte van anderen die datzelfde recht niet krijgen of niet “in beeld” komen. Precies daarom bestaan procedures: om gelijkheid, transparantie en non-discriminatie te beschermen. Ook zonder persoonlijk of financieel gewin kan goedbedoeld handelen dus een integriteitsprobleem zijn, omdat het ongelijkheid kan creëren.

Onderzoek toont dit mechanisme ook empirisch aan. In een internationale vignettestudie zagen we dat mensen sneller geneigd zijn om regels minder strikt toe te passen wanneer een betrokkene positieve sympathie oproept. De intentie is hulpvaardig, maar het effect kan discriminerend zijn: wie minder zichtbaar of minder nabij is, valt uit de boot. Dat onderscheid maakt duidelijk waarom niet elke integriteitsschending corruptie is, maar wel elke schending gevolgen kan hebben voor rechtvaardigheid.

Cultuur: hoe gaan professionals met regels om?

Tot slot is er de culturele bril. In sommige organisaties geldt “regels zijn regels”, in andere “regel het wel even”. Beide reflexen hebben schaduwkanten. Star rule-following kan menselijkheid uitsluiten; routineus improviseren kan uitmonden in willekeur. De kernvraag is daarom hoe organisaties ruimte bieden om problemen op te lossen zonder dat die ruimte ontaardt in voorkeursbehandeling.

Wie integriteit ernstig neemt, moet tegelijk streng én realistisch zijn: streng op procedurele rechtvaardigheid, realistisch over de menselijke reflex om te helpen. Dat vraagt niet alleen regels, maar ook transparante uitzonderingskanalen, leiderschap dat dilemma’s bespreekbaar maakt en een organisatiecultuur waarin twijfel tijdig wordt geëscaleerd. Integriteit is zelden zwart-wit. Ze vraagt onderscheidingsvermogen—en systemen die goede bedoelingen niet laten ontsporen.